Sfinks wyzwalający narody

Rzeźba „Sfinks wyzwalający narody” (Le Sphinx délivrant les nations / The Sphinx Liberating Nations) z 1918 roku to jedno z najbardziej dynamicznych i afirmatywnych dzieł Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Ukończona w roku zakończenia I wojny światowej, rzeźba jest alegorią wyzwolenia – obrazem zrywu ku wolności, ujętym w postać uskrzydlonej, wzlatującej figury.

Kontekst koncepcyjny

Motyw sfinksa powracał w twórczości Biegasa wielokrotnie, zwykle jako uosobienie tajemnicy i milczenia. „Sfinks wyzwalający narody” odwraca jednak ten sens: tutaj sfinks nie strzeże zagadki, lecz wyzwala. Datowanie na rok 1918 oraz słowo „narody” w tytule nadają dziełu jednoznacznie historyczny i polityczny wymiar – jest to alegoria końca wojny i odzyskanej wolności narodów. Dla polskiego artysty tworzącego w Paryżu w roku 1918, gdy Polska odzyskiwała niepodległość, temat ten miał wymiar zarazem uniwersalny i głęboko osobisty. Dzieło wpisuje się w nurt symbolicznej alegorii patriotycznej, lecz Biegas nadaje mu własny język – rezygnuje z konwencjonalnej ikonografii triumfu na rzecz obrazu czystego, pionowego porywu. Rzeźba nie celebruje zwycięstwa militarnego, lecz sam ruch wyzwolenia.

Analiza formalna i stylistyczna

Kompozycja i wektor wznoszenia. Dzieło jest rzeźbą pełnoplastyczną, o wybitnie pionowej, wzlatującej kompozycji. Całość podporządkowana została jednemu kierunkowi – ruchowi ku górze. Smukła, naga figura o wydłużonym ciele unosi obie ręce wysoko nad głowę, z dłońmi zaciśniętymi w pięści; głowa jest lekko odchylona, twarz uniesiona. Każdy element – ramiona, tors, skrzydła – wspiera ten sam wektor wznoszenia, czyniąc z rzeźby niemal czysty znak porywu.

Z pleców figury wyrastają ogromne, wachlarzowo rozpostarte skrzydła o starannie, rytmicznie opracowanym upierzeniu. W widoku z profilu sięgają one niemal samego szczytu rzeźby, ustawione niemal pionowo – nie rozłożone do lotu poziomego, lecz wzniesione, jak płomień. Ich regularny, grzebieniasty rytm kontrastuje z miękkością ciała i wprowadza element niemal ornamentalnego porządku.

Materia u podstawy. Ppostać nie stoi na neutralnym cokole, lecz wyrasta z falującej, „płomienistej” masy u podstawy – motywu, który Biegas stosuje konsekwentnie (pojawia się m.in. w „Pianiście Leo Tectoniusie”). Materia ta zdaje się unosić figurę w górę, jakby sam ruch wyzwolenia rodził się z kłębiącego się żywiołu. Dolna partia rzeźby jest dzięki temu dynamiczna, niespokojna – w przeciwieństwie do hieratycznych „posągów-pojęć” artysty, osadzonych statycznie.

Bryła, modelunek i faktura. Widoki z profilu i od tyłu ujawniają pełne, dookolne opracowanie figury – skrzydła i plecy są wykończone ze wszystkich stron, rzeźba jest pomyślana do obchodzenia dookoła. Modelunek ciała pozostaje miękki, płynny, post-rodinowski; ostrzejszy, bardziej zrytmizowany rysunek pojawia się w partii upierzenia. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, ujednolica całość i pozwala czytelnie wydobyć kontrast między gładkim ciałem a fakturą skrzydeł; w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i tworzywa.

Znaczenie dzieła

„Sfinks wyzwalający narody” to dzieło o wyjątkowym dla Biegasa, afirmatywnym i dynamicznym charakterze – wśród jego często hieratycznych lub mrocznych kompozycji wyróżnia się czystą energią wznoszenia. Obiekt jest świadectwem zaangażowania artysty w przełomowy moment historyczny roku 1918 i przykładem tego, jak symboliczny język – uskrzydlona figura zamiast dosłownej ikonografii politycznej – mógł służyć wyrażeniu idei wolności. Łącząc temat sfinksa, stale obecny w jego twórczości, z gwałtownym ruchem ku górze, rzeźba pokazuje rozpiętość środków artysty. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, przypomina o miejscu Biegasa wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę środowiska École de Paris.