Ręce myślicieli / Siła

Rzeźba „Ręce myślicieli / Siła” (Les Mains de Penseurs / La Force / The Hands of Thinkers. Force) z 1907 roku to jedno z najbardziej dramatycznych i formalnie nietypowych dzieł Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. W przeciwieństwie do hieratycznych „posągów-pojęć” artysty, „Ręce myślicieli” to rzeźba o ekspresji gwałtownej i wizyjnej – kompozycja, w której z masy materiału wyłaniają się twarze i wzniesione dłonie, układając się w obraz zbiorowej energii: myśli przechodzącej w czyn.

Kontekst koncepcyjny i tytuł

Trójjęzyczny tytuł obiektu jest tu szczególnie znaczący i wieloznaczny. Polskie „Ręce myślicieli / Siła” akcentuje gniew i zemstę; francuskie Les Mains de Penseurs / La Force – „ręce myślicieli / siła” – wiąże dzieło z medytacyjnym cyklem Biegasa, znanym z takich prac jak Siła myśli. To rozszczepienie znaczeń nie jest przypadkiem: rzeźba ukazuje moment, w którym myśl, nagromadzona w głowach pogrążonych w skupieniu, przeradza się w działanie – w uniesione, zaciśnięte dłonie. „Siła” jest tu pojęciem łączącym oba bieguny: intelekt i czyn, refleksję i gniew. Datowanie na rok 1907 sytuuje dzieło we wczesnym, paryskim okresie twórczości artysty. Jest ono świadectwem tej strony talentu Biegasa, która ciążyła nie ku gładkiej syntezie, lecz ku wizyjnej, ekspresyjnej deformacji materii.

Analiza formalna i stylistyczna

Typ obiektu i bryła. „Ręce myślicieli” nie są ani pełną figurą, ani płaską stelą. To rzeźbiarski blok – monolit o nieregularnym, „skalnym” obrysie, zwężający się ku górze w niesymetryczny, postrzępiony szczyt. Widok z profilu ujawnia, że nie jest to relief naniesiony na płytę, lecz bryła obrabiana niemal dookolnie, o znacznej głębi i poszarpanej krawędzi. Materiał zachowuje charakter surowej masy, z której formy dopiero się wyłaniają – jakby rzeźba przedstawiała sam proces stawania się.

Kompozycja wstępująca. Kompozycję organizuje ruch ku górze. U dołu bloku znajdują się dwie pochylone twarze o zamkniętych oczach – kobieca i męska – pogrążone w skupieniu, jakby w transie albo modlitwie, z dłońmi uniesionymi przy policzkach. Z ich włosów, splecionych z falującym, płomienistym reliefem, wystrzela w górę pasmo „ognia”, a w nim – rozsiana po całej wysokości bloku – grupa dłoni: zaciśnięte pięści, dłoń otwarta, ręce napięte w różnych gestach, z których kilka sięga aż szczytu. Kompozycja czyta się jako wizualna narracja: od skupionej myśli u podstawy, przez płomień, ku czynowi na górze.

Faktura i dukt narzędzia. To w „Rękach myślicieli” faktura niesie największy ładunek ekspresji. W przeciwieństwie do gładkich, chłodnych powierzchni symbolicznych posągów Biegasa, tutaj cała masa gipsu jest modelowana gwałtownie, szarpanym, energicznym duktem narzędzia. Płomieniste pasma, włosy i tło bloku tworzą nieprzerwany, falujący rytm zagłębień i grzbietów, w którym światło załamuje się niespokojnie. Powierzchnia nie wygładza formy – przeciwnie, utrzymuje ją w stanie wrzenia. Gips, materiał o matowej, ziarnistej fakturze, doskonale rejestruje ten bezpośredni, ekspresyjny ślad ręki rzeźbiarza.

Motyw dłoni. Dłoń – zaciśnięta lub otwarta – jest tu samodzielnym, powtarzanym motywem nośnym, podobnie jak w post-rodinowskiej tradycji rzeźby ręki jako fragmentu znaczącego. U Biegasa mnogość dłoni buduje wrażenie zbiorowości: to nie ręce jednej osoby, lecz „ręce myślicieli” – wielu, połączonych jedną siłą i jednym gestem.

Znaczenie dzieła

„Ręce myślicieli / Siła” to dzieło, które poszerza obraz Biegasa jako rzeźbiarza – pokazuje, że obok hieratycznych, zsyntetyzowanych „posągów-pojęć” tworzył on także kompozycje wizyjne, o gwałtownej fakturze i dramatycznej, wstępującej narracji. Obiekt jest świadectwem ekspresyjnego nurtu w jego twórczości, w którym materia gipsu zostaje wprawiona w ruch, a temat – przejście myśli w czyn – znajduje odpowiednik w samym sposobie obróbki powierzchni. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, rzeźba przypomina o szerokim spektrum środków, jakimi posługiwał się artysta, i o jego miejscu wśród twórców europejskiego symbolizmu działających w środowisku École de Paris.