Popiersie pana Koubitzkiego

Rzeźba „Popiersie pana Koubitzkiego” (Buste de Monsieur Koubitzki / Bust of Mr Koubitzki) z 1912 roku to portretowe popiersie z paryskiego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Jest to portret z natury – wizerunek konkretnej, nazwanej osoby z paryskiego otoczenia artysty – wyróżniający się wśród portretów Biegasa wprowadzeniem gestu ręki.

Kontekst koncepcyjny

Datowanie na rok 1912 sytuuje obiekt w dojrzałej fazie wczesnego okresu twórczości Biegasa, równolegle do rozwijanego przezeń nurtu symbolicznego. Portret pokazuje, że artysta konsekwentnie utrzymywał obok siebie dwa rejestry – wizyjną rzeźbę pojęciową oraz oparte na obserwacji studium portretowe. W odróżnieniu od statycznych popiersi z kolekcji („Popiersie nieznajomej”, „Henri de Noussanne”, „André Fontainas”), „Popiersie pana Koubitzkiego” wprowadza element narracyjny i psychologiczny: gest dłoni wspartej o twarz. Biegas nie ogranicza się tu do studium fizjonomii, lecz buduje wizerunek człowieka pochwyconego w stanie zadumy.

Analiza formalna i stylistyczna

Kompozycja i gest. Dzieło jest popiersiem obejmującym głowę oraz tors modela, ujętym niemal frontalnie. Jego osią kompozycyjną jest gest: dłoń modela została wzniesiona do twarzy, palce wsparte o brodę i policzek w geście refleksji, zamyślenia. To rozwiązanie ożywia statyczny zwykle typ popiersia i nadaje portretowi rys psychologiczny – ukazuje nie tylko twarz, lecz stan wewnętrzny.

Charakterystyka twarzy. Twarz została opracowana z dbałością o indywidualny, energiczny charakter modela: gęste, falujące włosy, wyraziste łuki brwiowe, mocny nos, wyraz skupiony i niemal surowy, oczy patrzące wprost. Modelunek twarzy jest pełny, post-rodinowski, oddający konkretną fizjonomię. Twarz i dłoń – dwa wykończone, wygładzone „centra” dzieła – prowadzą wzrok widza.

Kontrast wykończenia i surowości. Podobnie jak w pozostałych popiersiach Biegasa, dzieło opiera się na kontraście między wykończoną partią twarzy i dłoni a gwałtownie, szkicowo potraktowaną partią barków, ramion i ubioru (czytelny jedynie zarys kołnierza i klap marynarki). W „Popiersiu pana Koubitzkiego” ten kontrast jest doprowadzony do skrajności – partia barków pozostaje masą o silnie zaznaczonym, niespokojnym dukcie narzędzia, z której twarz i ręka wyłaniają się jako jedyne dopowiedziane elementy. Przy dolnej krawędzi, na froncie popiersia, czytelna jest ryta sygnatura artysty.

Bryła i technika – widok z tyłu. Rzut od tyłu ujawnia, że popiersie jest wydrążone, skorupowe – tył stanowi pustą formę, na której widoczne są muzealne oznaczenia inwentarzowe. Potwierdza to gipsową technikę odlewniczą i wskazuje, że obiekt pomyślano jako popiersie przyścienne, przeznaczone do oglądania od frontu. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, sprzyja czytelności kontrastu między gładką twarzą i dłonią a fakturą surowych partii; w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i tworzywa.

Znaczenie dzieła

„Popiersie pana Koubitzkiego” to świadectwo portretowej linii twórczości Biegasa, w jej dojrzalszym wariancie – pokazuje artystę zdolnego nie tylko do wnikliwego studium fizjonomii, ale i do uchwycenia stanu psychicznego modela poprzez gest. Doprowadzony do skrajności kontrast wykończonej twarzy i dłoni z surową masą barków czyni z dzieła wyrazisty przykład post-rodinowskiego myślenia o portrecie. Zestawione z symbolicznymi „posągami-pojęciami”, popiersie to dopełnia obraz pełni warsztatu Biegasa. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, dzieło przypomina o miejscu artysty wśród twórców działających w środowisku École de Paris.