Początek dwoistości twórczej bóstwa / Filozofia

Rzeźba „Początek dwoistości twórczej bóstwa” (Le Commencement de la Dualité du Dieu créateur / The Commencement of the Artistic Dualism of a Deity), z podtytułem „Filozofia”, datowana na 1908 rok, to dzieło z paryskiego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Jest to symboliczny „posąg-pojęcie” o dwustronnej formie wysokiej steli – najbardziej spekulatywne tematycznie dzieło z grupy pokrewnych obiektów artysty.

Kontekst koncepcyjny

Tytuł dzieła jest wprost filozoficzny i kosmogoniczny: opisuje moment – początek, w którym twórcze bóstwo rozszczepia się, staje się dwoiste, a z jego jedności rodzi się wielość. Biegas nie ilustruje tej idei sceną, lecz wpisuje ją w samą budowę obiektu: dwie strony steli przedstawiają dwa stany – jedność i wielość. Obiekt należy do grupy pokrewnych, dwustronnych stel z lat 1908–1909 – obok „Filozofii / Spokoju medytacji” i „Mądrości / Tworzenia”. Podtytuł „Filozofia” wiąże go szczególnie z pierwszą z nich. Wszystkie trzy dzieła można traktować jako elementy jednego zamysłu lub cyklu, w którym Biegas rozwijał formułę steli o dwóch obliczach.

Analiza formalna i stylistyczna

Typ obiektu i bryła. Dzieło ma postać wysokiej, smukłej steli – pionowej płyty o sylwecie kolumny, rozszerzającej się ku dołowi w stożkową bazę. Widoki z profilu ujawniają skrajną płaskość bryły: z boku obiekt kurczy się do wąskiej, pionowej krawędzi. Stela pomyślana jest do oglądania z dwóch przeciwnych stron.

Awers – jedność. Na jednej stronie steli wyłania się pojedyncza naga figura kobieca, ujęta frontalnie, o długich włosach spływających po bokach twarzy, z jedną ręką przełożoną w poprzek bioder. Wzdłuż krawędzi płyty biegnie pionowy, żłobkowany, „płomienisty” motyw. Ta strona przedstawia stan jedności – pojedynczą formę, pojedyncze bóstwo przed rozszczepieniem.

Rewers – wielość. Po przeciwnej stronie nie ma drugiej pełnej figury. Cała powierzchnia płyty pokryta jest gęstym, falującym, „płomienistym” reliefem, z którego wyłaniają się liczne małe twarze i głowy, rozsiane po całej wysokości; u góry zaznaczona jest jedna większa, schematyczna twarz. Ta strona przedstawia stan wielości – moment, w którym z jedności bóstwa rodzi się mnogość stworzenia. Dwustronność obiektu wprost ilustruje tytuł: przejście od jednego do wielu.

Modelunek i faktura. Modelunek jest miękki, linearny, secesyjny – kontury rysowane płynną linią, powierzchnia awersu gładka. Rewers, przeciwnie, operuje gęstą, ruchliwą fakturą falujących pasm i wyłaniających się twarzy – kontrast obu stron jest zarazem formalny i znaczeniowy. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, pozwala czytelnie wydobyć to przeciwstawienie; w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i tworzywa.

Znaczenie dzieła

„Początek dwoistości twórczej bóstwa” to być może najbardziej spekulatywne tematycznie dzieło z grupy dwustronnych stel Biegasa – rzeźba, która próbuje nadać formę idei kosmogonicznej: momentowi, w którym jedność staje się wielością. Obiekt pokazuje, jak daleko artysta posuwał zasadę podporządkowania formy treści: dwie strony steli to nie dwa warianty motywu, lecz dwa następujące po sobie stany bytu. Wraz z „Filozofią / Spokojem medytacji” i „Mądrością / Tworzeniem” dzieło dokumentuje pracę Biegasa w cyklach oraz jego ambicję, by rzeźba była nośnikiem myśli filozoficznej. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, przypomina o miejscu artysty wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę środowiska École de Paris.