Mądrość / Tworzenie

Rzeźba „Mądrość / Tworzenie” (L’Intelligence / La Création / Wisdom. Creation) z 1909 roku to dzieło z paryskiego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Jest to symboliczny „posąg-pojęcie” o dwustronnej formie – wysoka, smukła stela, na której awersie i rewersie wyłaniają się dwie różne figury, męska i kobieca, uosabiające dwa aspekty życia umysłu.

Kontekst koncepcyjny

„Mądrość / Tworzenie” tworzy w kolekcji wyraźną parę z dziełem „Filozofia / Spokój medytacji” – obie rzeźby powstały w tym samym czasie (1908–1909), mają tę samą, nietypową formę dwustronnej steli i podejmują pokrewną tematykę: kontemplacyjne, twórcze życie umysłu. Można je traktować jako elementy jednego zamysłu lub cyklu. Dwuczłonowy tytuł – „Mądrość” oraz „Tworzenie” – znajduje odpowiednik w dwustronnej budowie obiektu. Biegas rozkłada pojęcie na dwa oblicza umieszczone po przeciwnych stronach tej samej bryły: jeden obiekt, dwie figury, dwa aspekty. Dwustronność jest tu znaczeniotwórcza – nośnikiem treści, a nie formalnym kaprysem.

Analiza formalna i stylistyczna

Typ obiektu i bryła. Dzieło ma postać wysokiej, smukłej steli – pionowej płyty o sylwecie kolumny, rozszerzającej się ku dołowi w stożkową, stabilną bazę. Widoki z profilu ujawniają skrajną płaskość bryły: z boku figura kurczy się do wąskiej, pionowej krawędzi. Obiekt jest pomyślany do oglądania na wprost, z dwóch przeciwnych stron, a nie do obchodzenia dookoła.

Strona męska – „Mądrość”. Na jednej stronie steli wyłania się naga figura męska, ujęta frontalnie, z jedną dłonią uniesioną do ust i twarzy – w geście milczenia i namysłu, czytelnym jako emblemat mądrości. Druga ręka opuszczona jest w poprzek bioder. Ciało jest wydłużone, zsyntetyzowane, a jego dolną partię spowija gładka, kolumnowa szata przechodząca w bazę.

Strona kobieca – „Tworzenie”. Po przeciwnej stronie steli znajduje się naga figura kobieca, ujęta frontalnie, z obiema dłońmi złączonymi przy piersi i twarzy – w geście skupienia, odczytywanym jako emblemat aktu tworzenia. Jej ciało, podobnie jak w wersji męskiej, spowite jest od dołu w gładką, spływającą draperię. Obie figury wpisane są w tę samą wąską bryłę i stanowią jej dwa oblicza.

Modelunek, faktura i sygnatura. Modelunek jest miękki, linearny, secesyjny – kontury figur rysowane płynną, ciągłą linią, powierzchnia gładka, relief płytki, bliski rysunkowi w materii. Na bazie obiektu czytelna jest ryta sygnatura artysty. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, sprzyja czytelności delikatnych płaszczyzn; w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i tworzywa.

Znaczenie dzieła

„Mądrość / Tworzenie” to charakterystyczny przykład Biegasowskiego „posągu-pojęcia” w jego nietypowym, dwustronnym wariancie. Wraz z bliźniaczym dziełem „Filozofia / Spokój medytacji” pokazuje, że artysta pracował niekiedy w cyklach – rozwijając jeden pomysł formalny w serii pokrewnych obiektów. Dzieło dokumentuje konsekwentne u Biegasa podporządkowanie formy treści: rozłożenie pojęcia na dwa oblicza, męskie i kobieckie, znajduje bezpośredni wyraz w budowie bryły. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, przypomina o miejscu artysty wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę środowiska École de Paris.