Koncentracja

Rzeźba „Koncentracja” to jedno z kluczowych, dojrzałych dzieł Bolesława Biegasa (1877–1954) – artysty o niezwykle wyrazistym, indywidualnym języku form, którego twórczość sytuuje się na styku symbolizmu, wczesnego ekspresjonizmu i kubizmu. Dzieło to, własność prestiżowej kolekcji Instytutu Biblioteki Polskiej w Paryżu, stanowi doskonałe świadectwo ewolucji stylistycznej artysty po I wojnie światowej.

Kontekst koncepcyjny i seria rzeźbiarska

„Koncentracja” nie jest dziełem wyizolowanym. Na początku lat 20. XX wieku Biegas zainicjował wyjątkową serię rzeźbiarską, w której badał stany psychiczne i kondycję duchową człowieka. Były to głównie akty męskie w pozach medytacyjnych, stanowiące wariacje i rozwinięcie koncepcji jego słynnego „Myśliciela” (z 1910 roku). W skład tego cyklu weszły prace o tak sugestywnych tytułach jak: Siła woli, Siła myśli, Refleksja, Niemoc, Wątpliwość, Bezsilność czy Samotność.W „Koncentracji” artysta odchodzi od czysto fizycznego przedstawienia ciała na rzecz zilustrowania wewnętrznego, umysłowego wysiłku. Tematyka ta wpisuje się w post-rodinowską tradycję ukazywania procesu myślowego poprzez napięcie mięśni i formę aktu, jednak Biegas interpretuje ten motyw przez pryzmat radykalnej modernizacji bryły.

Analiza formalna i stylistyczna

Z punktu widzenia historii i teorii rzeźby, dzieło to charakteryzuje się kilkoma istotnymi cechami warsztatowymi:

Medium i faktura (Terakota): Wybór terakoty (wypalanej gliny) nie jest przypadkowy. Materiał ten, w przeciwieństwie do chłodnego marmuru czy gładkiego brązu, zachowuje bezpośredni ślad rąk rzeźbiarza i narzędzi (tzw. ślad duktu). Surowa, ziemista, nieco chropowata powierzchnia terakoty potęguje wrażenie pierwotności i dodaje dziełu silnego ładunku ekspresyjnego.
Kubizacja i „Sferyzm”: Lata 20. to w twórczości Biegasa okres silnej geometryzacji, do której doprowadziły go własne poszukiwania teoretyczne (tzw. sferyzm) oraz asymilacja wpływów paryskiego kubizmu. Ciało w „Koncentracji” ulega silnej redukcji do form podstawowych. Bryła jest budowana z ostro ciętych, przenikających się płaszczyzn. Artysta rezygnuje z anatomicznego weryzmu na rzecz architektonicznej, niemal tektonicznej budowy postaci.
Synteza i frontalność: Rzeźby Biegasa z tego okresu często cechuje hieratyczna sztywność i monumentalna frontalność, nawiązująca do rzeźby starożytnego Bliskiego Wschodu. Napięcie kompozycyjne rodzi się z zamknięcia sylwetki w zwartej, blokowej formie. Geometria ciała oddaje metaforycznie skrajne skupienie – postać staje się fizycznym ekwiwalentem zaciśniętego, introwertycznego umysłu.

Znaczenie dzieła

„Koncentracja” to wybitny przykład tego, jak rzeźba w I połowie XX wieku odchodziła od naśladownictwa natury w stronę oddania „idei”. Biegas, łącząc słowiańską melancholię i symbolizm z awangardową, zgeometryzowaną formą, stworzył dzieło o potężnym ciężarze psychologicznym. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, rzeźba ta przypomina nie tylko o wielkim talencie artysty, ale też o wkładzie polskich twórców w kształtowanie się europejskiej awangardy sztuk plastycznych w środowisku École de Paris.