Filozofia / Spokój medytacji

Rzeźba „Filozofia / Spokój medytacji” (La Philosophie / Calme de la méditation / Philosophy. The Serenity of Meditation) z lat 1908–1909 to dzieło z paryskiego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Jest to symboliczny „posąg-pojęcie” o nietypowej, dwustronnej formie – wysoka, smukła stela, na której awersie i rewersie wyłaniają się dwie różne figury, męska i kobieca.

Kontekst koncepcyjny

Dwuczłonowy tytuł dzieła – „Filozofia” oraz „Spokój medytacji” – znajduje odpowiednik w jego dwustronnej budowie. Biegas nie ilustruje pojęcia jedną figurą, lecz rozkłada je na dwa oblicza, umieszczone po przeciwnych stronach tej samej bryły: jeden obiekt, dwie twarze, dwa aspekty kontemplacyjnego życia umysłu. Dwustronność jest tu zatem znaczeniotwórcza – nie jest formalnym kaprysem, lecz nośnikiem treści. Datowanie na lata 1908–1909 sytuuje obiekt w paryskim okresie twórczości artysty, jeszcze przed dojrzałą geometryzacją lat 20. Dzieło jest wciąż secesyjne w duchu – oparte na płynnej, linearnej stylizacji – lecz już naznaczone typowym dla Biegasa dążeniem do skrajnej płaskości i frontalności bryły.

Analiza formalna i stylistyczna

Typ obiektu i bryła. Dzieło ma postać wysokiej, smukłej steli – pionowej płyty o sylwecie kolumny, rozszerzającej się ku dołowi w stożkową, stabilną bazę. Widoki z profilu ujawniają rzecz kluczową: bryła jest skrajnie płaska. Z boku figura kurczy się do wąskiej, pionowej krawędzi, niemal jak deska – obiekt jest pomyślany do oglądania na wprost, z dwóch przeciwnych stron, a nie do obchodzenia dookoła.

Strona męska. Na jednej stronie steli płaskorzeźbowo wyłania się naga figura męska o długich włosach i bródce, z jedną ręką uniesioną. Towarzyszy jej pionowy, żłobkowany motyw biegnący wzdłuż boku – odczytywany jako stylizowana, kanelowana forma kolumnowa lub zwój. Dolną partię figury spowija gładka, kolumnowa szata przechodząca w bazę.

Strona kobieca. Po przeciwnej stronie steli znajduje się naga figura kobieca, ujęta frontalnie, z ręką przyłożoną do piersi w geście skupienia. Jej ciało, podobnie jak w wersji męskiej, spowite jest od dołu w gładką, spływającą draperię. Obie figury wpisane są w tę samą wąską bryłę i stanowią jej dwa oblicza.

Modelunek i faktura. Modelunek jest miękki, linearny, secesyjny – kontury figur rysowane są płynną, ciągłą linią, a powierzchnia pozostaje gładka, podporządkowana czytelności sylwety. Relief jest płytki, bliski rysunkowi w materii. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, sprzyja tej grze delikatnych płaszczyzn; w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i tworzywa.

Znaczenie dzieła

„Filozofia / Spokój medytacji” to charakterystyczny przykład Biegasowskiego „posągu-pojęcia”, wzbogacony o nietypowy pomysł formalny – dwustronność. Dzieło pokazuje, jak konsekwentnie artysta podporządkowywał formę treści: rozłożenie pojęcia na dwa oblicza, męskie i kobiece, znajduje bezpośredni wyraz w budowie bryły. Obiekt dokumentuje też stałą u Biegasa skłonność do skrajnej płaskości i frontalności – traktowania rzeźby jako znaku oglądanego wprost. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, przypomina o miejscu artysty wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę środowiska École de Paris.