Bitwa pod Raszynem

Bitwa pod Raszynem 19 kwietnia 1809, malarz January Suchodolski, 1832, Wielkopolskie Muzeum Wojskowe – oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu.

Obraz przedstawia starcie z dwukrotnie silniejszym przeciwnikiem – wojskami austriackimi, dążącymi do zajęcia Warszawy. Choć sama bitwa pozostała nierozstrzygnięta, moralnie i strategicznie przyniosła znaczące korzyści Polakom, którzy utrzymali pole walki. Suchodolski ukazał słynny, osłaniany przez artylerię atak piechoty polskiej przez groblę ku Falentom oraz dramatyczną scenę śmierci płk. Cypriana Godebskiego, dowódcy 8. pułku piechoty. Warto jednak zauważyć, że drobiazgowo odtworzone mundury różnych formacji Wojska Polskiego Księstwa Warszawskiego zostały w rzeczywistości wprowadzone dopiero przepisami z marca 1810 r., a więc już po bitwie.

Dzieło powstało w 1832 r. i należało do pierwszych obrazów artysty poświęconych epoce napoleońskiej. Wyraźnie widoczny jest w nim wpływ innego malarza-żołnierza, gen. Louisa-François Lejeune’a, który specjalizował się w panoramicznych, szczegółowych przedstawieniach całych bitew. Podobną dbałość o detal odnajdujemy u Suchodolskiego.

Na pierwszym planie widzimy artylerię konną zmierzającą na pozycje bojowe. W tle, w pobliżu Stawu Raszyńskiego, ustawia się w szyku piechota polska. W centrum kompozycji artysta umieścił przydrożną kapliczkę – pod nią żołnierze towarzyszą umierającemu pułkownikowi Godebskiemu, któremu pomocy próbuje udzielić lekarz wojskowy. Na niewielkim wzniesieniu znajduje się książę Józef Poniatowski wraz ze sztabowcami, a obok niego artylerzyści piesi prowadzą ogień do wroga. U podnóża wzgórza obozują woltyżerowie Legii Kaliskiej, rozpoznawalni po karmazynowych wyłogach. W głębi kompozycji dostrzegamy kościół i płonące zabudowania Raszyna, a groblą nadciąga kolumna piechoty. Całą scenę spowija dym unoszący się nad polem walki.

Mimo militarnej kompetencji malarza – uczestnika powstania listopadowego – przedstawienie nie jest wolne od nieścisłości. Artylerzyści konni i piesi noszą mundury wprowadzone dopiero po 1809 r. Sam płk Godebski nie zmarł na polu bitwy pod Raszynem, lecz w ambulansie przed Warszawą w wyniku wykrwawienia. Wątpliwości budzi także obecność lekarza wojskowego przy jego śmierci. Co więcej, pułkownik oraz jego żołnierze zostali ukazani w mundurach Legii Warszawskiej (z żółtymi wyłogami), a nie – jak należałoby się spodziewać – Legii Kaliskiej.

Nie do końca trafna wydaje się więc opinia Anny Król, która pisała, że w dziele tym „widać fascynację armią Księstwa Warszawskiego, malowaną z dużym znawstwem tematu”. Znacznie bardziej przekonujące jest dostrzeżenie innych walorów obrazu: przedstawienia życia obozowego, furgonu z rannymi, markietanek oraz dramatyzmu rannych i poległych żołnierzy. Te sceny mają szczególną siłę wyrazu – Suchodolski sam widział podobne epizody podczas powstania listopadowego.

Jak zauważył w 1991 r. Z. Majchrowski, „szeregi wojska w szyku bojowym wydają się być nieco schematyczne, lecz mimo to wizja artysty jest sugestywna i oddaje ducha patriotyzmu.