Bez tytułu (tkanina)

„Bez tytułu (tkanina)” to wyjątkowy, mało znany obiekt z paryskiego dorobku Bolesława Biegasa: wertykalna, sztandarowa kompozycja konturowa na surowym, naturalnym płótnie lnianym, ukazująca pojedynczą postać kobiecą w długiej, klasycyzująco fałdowanej tunice, stojącą bosa pomiędzy dwoma stylizowanymi drzewami, ze złożonymi w geście modlitewnym dłońmi. Cały rysunek wykonany jest jednolitym, cienkim, ciemnym konturem — bez wypełnień barwnych — co czyni z obiektu unikatowy przykład Biegasowskiej grafiki monumentalnej zaaplikowanej na tkaninie. Obiekt funkcjonalnie sytuuje się pomiędzy kartonem witrażowym, projektem dekoracji ściennej i autonomiczną kompozycją tekstylną — i należy do najbardziej intrygujących, nietypowych dzieł w całym depozycie.

Kontekst koncepcyjny

Praca konturowa Biegasa na płótnie sytuuje się w polu dialogu pomiędzy kilkoma silnymi tradycjami przełomu XIX i XX wieku. Po pierwsze — z prerafaelicką, kontemplacyjną estetyką postaci kobiecej w długiej szacie, pomiędzy dwoma drzewami, wpisaną w hortus conclusus (Burne-Jones, Rossetti, William Morris). Po drugie — z secesyjnym, linearnym stylem ilustracji książkowej i kartonów witrażowych przełomu XIX i XX wieku (Beardsley, Mucha, Mehoffer, Wyspiański). Po trzecie — z odrodzeniem tkaniny artystycznej w środowisku Arts and Crafts oraz Wiener Werkstätte, gdzie kontur stawał się jedynym tworzywem dekoracyjnym, a płótno — autonomicznym podłożem estetycznym.

Obiekt może być również odczytany jako pełnowymiarowy karton projektowy — szablon dla witrażu, tkaniny szytej, kilimu lub mozaiki — co byłoby zgodne z dokumentowanym zainteresowaniem Biegasa rozszerzaniem swojego języka artystycznego na różne tworzywa monumentalne. Ostateczne ustalenie funkcji (autonomiczne dzieło vs. karton roboczy) wymaga dalszej kwerendy archiwalnej.

Analiza formalna i stylistyczna

Kompozycja i układ

Kompozycja wertykalna, formatu sztandarowego (proporcje wyraźnie pionowe, około 1 : 2,2). W centralnej osi stoi pojedyncza postać kobieca, frontalnie do dołu obrazu, lecz z głową w trzy czwarte zwróconą ku prawej. Po obu stronach postaci, jak boczne kolumny lub kulisy, wznoszą się dwa wysokie drzewa o gęstych, stylizowanych liściach, zajmujące całą wysokość kompozycji od dolnej krawędzi aż do górnej granicy obrazu. U podstawy widoczny jest schematyczny system korzeni rozłożonych płaską strefą pomiędzy oboma drzewami, podkreślający motyw „świętego miejsca”. Cała przestrzeń tła pozostaje surowa — bez wypełnienia, jedynie z naturalnym, kremowo-beżowym kolorem płótna.

Postać kobieca

Postać przedstawia młodą kobietę w długiej, ciasno układającej się przy ciele szacie typu peplos / klasycystycznej tunika, opadającej pionowymi, rytmicznymi fałdami od ramion do stóp. Ramiona okryte są obszernymi rękawami o miękkich, miękko rozkładających się fałdach. Dłonie złożone w geście modlitewnym przed piersią — palce wyciągnięte, dłoń płaska, ułożona pionowo. Twarz w profilu prawym, o klasycznie ułożonych rysach: prosty nos, długie, delikatne brwi, drobne usta, oko zaznaczone wyraźnie cienkim konturem migdałowym. Włosy długie, faliste, spływające na kark; na głowie delikatna opaska lub diadem. Stopy bose, widoczne w dolnej części, sugerujące archaizujący lub sakralny status postaci.

Drzewa i otoczenie

Dwa drzewa — silnie stylizowane, sięgające od dolnej do górnej krawędzi obrazu — flankują postać symetrycznie. Drzewo po lewej ma koronę zbudowaną z drobnych, gęstych „kulek-liści” układanych jak pęczki, drzewo po prawej — z dłuższych, ostro spiczastych „blaszek-listków” przypominających iglaste sosny lub cyprysy. Ten kontrast botaniczny między dwoma drzewami sugeruje świadomy układ ikonograficzny, być może dwóch komplementarnych symboli: drzewo „bujne, pełne, kobiece” vs. drzewo „spiczaste, cyprysowe, męskie” (lub: życie vs. wieczność, raj vs. żałoba). U dołu sieć korzeni rozłożona płaskim ornamentem.

Technika konturu

Cały rysunek wykonany jest jednolitym, równym, cienkim konturem w ciemnobrunatnej barwie — bez wypełnień, bez cieniowania, bez gradacji tonalnej. Kontur ten może być realizowany trzema technikami: (1) malowany pędzlem na płótnie tuszem lub farbą, (2) haftem konturowym (najprawdopodobniej w jednolitym ściegu konturowym typu „stem stitch” lub „outline stitch”), (3) druk konturowy / batik. Bez bezpośredniego badania „in situ” nie sposób jednoznacznie ustalić techniki — analiza materiałowa wymaga inspekcji konserwatorskiej. Linia jest cienka, równomierna, bez wibracji, bez wahań — co sugeruje raczej technikę haftu lub druku niż malowanego pędzlem rysunku odręcznego, gdzie zwykle pozostają drobne nierówności duktu.

Znaczenie dzieła

„Bez tytułu (tkanina)” stanowi jeden z najbardziej intrygujących i nietypowych obiektów w całym depozycie Biegasa w Muzeum Mazowieckim w Płocku. Łącząc cechy autonomicznej kompozycji konturowej, projektu kartonowego i tkaniny artystycznej, obiekt poszerza nasze rozumienie zakresu warsztatowego Biegasa o obszar grafiki monumentalnej i sztuki dekoracyjnej. Praca wpisuje się w europejski ruch odrodzenia tkaniny artystycznej przełomu XIX i XX wieku oraz w polską tradycję kartonów witrażowych Wyspiańskiego, Mehoffera i ich kontynuatorów. W kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu, w depozycie MMP, obiekt stanowi unikatową pozycję wymagającą szczególnej uwagi konserwatorskiej i dalszej kwerendy atrybucyjnej.