Bitwa
Warszawska
1920The Battle
of Warsaw
1920
Radzymin w ogniu — opowieść o osiemnastu dniach, w których Polska ocaliła Europę.Radzymin in flames — the story of eighteen days in which Poland saved Europe.
Polska wraca na mapęPoland returns to the map
Przez 123 lata Polski nie było na żadnej mapie świata. Trzy mocarstwa — Rosja, Prusy i Austria — podzieliły ją między siebie. Dopiero gdy w I wojnie światowej wszystkie trzy upadły, Polska mogła wrócić.For 123 years Poland was on no map in the world. Three empires — Russia, Prussia and Austria — had divided it between them. Only when all three collapsed in the First World War could Poland come back.
11 listopada 1918 władzę nad wojskiem obejmuje Józef Piłsudski. Polska znów istnieje.On 11 November 1918 Józef Piłsudski takes command of the army. Poland exists again.
Zobacz na mapie, jak znikała Polska →See on the map how Poland disappeared →
Od wolności do przepaściFrom freedom to the brink
Czerwień od wschoduRed from the east
Armia Czerwona stoi kilkadziesiąt kilometrów od Warszawy. Prowadzi ją Michaił Tuchaczewski — dwudziestosiedmioletni dowódca, który marzy o rewolucji w całej Europie. Jest pewny, że za kilka dni wjedzie do stolicy.The Red Army stands a few dozen kilometres from Warsaw. It is led by Mikhail Tukhachevsky — a twenty-seven-year-old commander who dreams of revolution across all Europe. He is certain that in a few days he will ride into the capital.
„Po trupie Polski idziemy do Berlina, Paryża, Londynu."“Over the corpse of Poland we march to Berlin, Paris, London.” Michaił Tuchaczewski, 1920Mikhail Tukhachevsky, 1920
Zachód nie kwapi się z pomocą. Transporty z bronią nie przejeżdżają przez Niemcy i Czechosłowację. Tylko przysyłają amunicję — pociąg za pociągiem przez Karpaty.The West is in no hurry to help. Arms shipments cannot pass through Germany or Czechoslovakia. Only sends ammunition — train after train across the Carpathians.
Mapa bitwyThe battle map
Czerwone strzałki pokazują natarcie Armii Czerwonej ze wschodu na Warszawę i obejście od północy przez Wkrę. Złota strzałka pokazuje polskie kontruderzenie znad Wieprza z 16 sierpnia, wychodzące na tyły wroga. Sześć punktów na mapie można otworzyć: Warszawa, Radzymin, Ossów, Ciechanów, Modlin i Wieprz.Red arrows show the Red Army advancing on Warsaw from the east and outflanking it from the north across the Wkra. The gold arrow shows the Polish counter-attack from the Wieprz of 16 August, striking the enemy rear. Six points on the map can be opened: Warsaw, Radzymin, Ossów, Ciechanów, Modlin and the Wieprz.
Dotknij punktu na mapie, żeby dowiedzieć się, co się tam stało. Tap a point on the map to find out what happened there.
Tuchaczewski chciał obejść Warszawę od północy i uderzyć równocześnie od wschodu. Polacy zatrzymali oba ciosy — a potem uderzyli tam, gdzie nikt się nie spodziewał: od południa, na bezbronne tyły wroga.
Chłopcy i ksiądzThe boys and the priest
Trzydzieści kilometrów na wschód od Warszawy. W okopach leżą gimnazjaliści — siedemnasto- i osiemnastolatkowie, pierwszy raz pod ostrzałem. Sowiecka artyleria sieje pociski. Linia zaczyna się łamać.Thirty kilometres east of Warsaw. Schoolboys lie in the trenches — seventeen and eighteen years old, under fire for the first time. Soviet artillery pours down shells. The line begins to break.
Wtedy przed pierwszy szereg wychodzi ich , dwudziestosiedmioletni ksiądz Ignacy Skorupka, i podnosi krzyż.Then their steps out in front of the first rank — the twenty-seven-year-old Father Ignacy Skorupka — and raises the cross.
„Gdzie ja, tam Pan Bóg z Wami — idziemy!"“Where I am, there God is with you — forward!” ks. Ignacy Skorupka, 14 sierpnia 1920Fr Ignacy Skorupka, 14 August 1920
Pada trafiony w głowę, na czele swoich chłopców. Ale oni się zatrzymali, odwrócili i ruszyli naprzód. Ossów zostaje odbity.He falls, hit in the head, at the head of his boys. But they stopped, turned round and went forward. Ossów is retaken.
Trzy umysły, które ocaliły PolskęThree minds that saved Poland
Współtwórca planu kontruderzenia znad Wieprza. Dziś najbardziej zapomniany z bohaterów 1920 roku.Co-author of the counter-attack plan from the Wieprz. Today the most forgotten of the heroes of 1920.
Nad rzeką Wkrą zatrzymał natarcie, którym Tuchaczewski chciał obejść Warszawę od północy.On the river Wkra he stopped the drive with which Tukhachevsky meant to outflank Warsaw from the north.
We wrześniu 1919 złamał sowieckie . Od tamtej pory Polska czytała rozkazy wroga, zanim ten zdążył je wykonać.In September 1919 he broke the Soviet . From then on Poland read the enemy’s orders before the enemy could carry them out.
Kto właściwie wymyślił plan zwycięstwa? Historycy spierają się o to od stu lat — wskazują na Piłsudskiego, Rozwadowskiego i francuskiego generała Weyganda. Prawda jest taka, że pracowali nad nim razem. I dlatego się udało.Who actually devised the winning plan? Historians have argued about it for a hundred years — pointing to Piłsudski, Rozwadowski and the French general Weygand. The truth is that they worked on it together. And that is why it worked.
Cud, który miał nadajnikThe miracle that had a transmitter
Polscy zdobywają w Ciechanowie sztab sowieckiej 4. Armii — razem z jej radiostacją. Wróg zostaje bez łączności, z jednym tylko odbiornikiem.Polish capture the staff of the Soviet 4th Army at Ciechanów — together with its radio station. The enemy is left without communications, with a single receiver.
Wtedy polska radiostacja w Warszawie zajmuje jego częstotliwość i przez dwie doby nadaje w kółko tekst Pisma Świętego. Żaden rozkaz nie może się przebić.The Polish station in Warsaw then seizes his frequency and for two days broadcasts the text of Scripture on a loop. No order can get through.
To nie był cud z baśni. To był fortel — i dwie doby czytania Biblii do mikrofonu.This was no fairy-tale miracle. It was a ruse — and two days of reading the Bible into a microphone.
Uderzenie znad WieprzaThe strike from the Wieprz
O świcie — blisko 30 tysięcy żołnierzy — rusza z południa na tyły Armii Czerwonej. Sowiecka Grupa Mozyrska pęka w pierwszych godzinach.At dawn — nearly 30,000 soldiers — move north from the south into the Red Army’s rear. The Soviet Mozyr Group gives way within hours.
W ciągu kilku dni front Tuchaczewskiego przestaje istnieć. Dziesiątki tysięcy jeńców. Cała 4. Armia ucieka za granicę Prus Wschodnich, gdzie Niemcy ją rozbrajają.Within days Tukhachevsky’s front ceases to exist. Tens of thousands of prisoners. The whole 4th Army flees across the East Prussian border, where the Germans disarm it.
Wkrótce ktoś nazwie to — początkowo złośliwie, żeby powiedzieć, że zwycięstwo przyszło mimo wodza, a nie dzięki niemu. Nazwa została. Złośliwość dawno wyparowała.Someone will soon call it the — at first spitefully, to suggest the victory came in spite of the commander rather than because of him. The name stuck. The spite evaporated long ago.
Po drugiej stronieOn the other side
Wygraliśmy. Warto wiedzieć, kogo pokonaliśmy — bo po drugiej stronie nie było koloru na mapie.We won. It is worth knowing whom we defeated — because on the other side there was no colour on a map.
Po co oni tu szliWhy they came
Na zdobytym sztandarze widać rosyjski napis: «Пролетарии всех стран, соединяйтесь» — „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się". To było hasło rewolucji, która miała ogarnąć całą Europę. Polska nie była celem. Polska leżała po drodze.The captured banner carries a Russian inscription: “Пролетарии всех стран, соединяйтесь” — “Workers of the world, unite”. It was the slogan of a revolution meant to sweep across Europe. Poland was not the target. Poland was on the way.
Kto naprawdę szedłWho actually came
Jeńcy wzięci pod koniec sierpnia. Popatrz na ich twarze: to w większości chłopi, wielu wcielono siłą — zabrano z wioski, dano karabin i kazano iść na zachód. Wielu nie wiedziało dobrze, dokąd ani po co.Prisoners taken at the end of August. Look at their faces: most were farmers, many conscripted by force — taken from a village, handed a rifle and told to march west. Many did not really know where, or what for.
Dwaj chłopcyTwo boys
Ten z lewej zgłosił się sam. Karabin jest od niego wyższy. Ten z prawej stoi wśród jeńców, w płaszczu nie na swój wzrost. Obaj mają mniej więcej tyle lat, co Ty. Żaden z nich nie powinien był tam być — dorośli przegrywali wojnę tak szybko, że zabrakło dorosłych.The one on the left came forward himself. The rifle is taller than he is. The one on the right stands among prisoners, in a coat made for a bigger man. Both are roughly your age. Neither should have been there — the grown-ups were losing the war so fast that the grown-ups ran out.
To nie znaczy, że obie strony były takie same. Jedna broniła własnego domu, druga przyszła go zabrać, a rozkaz „po trupie Polski" wydał konkretny człowiek i podpisał się pod nim nazwiskiem. Ale po obu stronach szli ludzie. Można wiedzieć jedno i drugie naraz — i właśnie to odróżnia pamięć od nienawiści.This does not mean the two sides were the same. One was defending its own home; the other came to take it, and the order “over the corpse of Poland” was issued by a particular man who signed his name to it. But there were human beings on both sides. You can know both things at once — and that is exactly what separates remembrance from hatred.
Nie tylko WarszawaNot only Warsaw
Bitwa Warszawska to nie było jedno pole. W tych samych tygodniach biły się miasta, o których rzadko się mówi — i ludzie, których nie było na żadnym plakacie.The Battle of Warsaw was not one field. In those same weeks other towns were fighting — and people who never appeared on any poster.
A wojna nie skończyła się w sierpniu. Trwała jeszcze pół roku — pod Komarowem, nad Niemnem, pod Zadwórzem — aż do z 18 marca 1921. Polska przetrwała. Nie wszystko udało się obronić.And the war did not end in August. It went on for another six months — at Komarów, on the Niemen, at Zadwórze — until the of 18 March 1921. Poland survived. Not everything was saved.
Popatrz uważnieLook closely
Tę fotografię zrobiono pod Radzyminem w dniu, w którym miasto wróciło do Polaków. Zanim ją przewiniesz — znajdź na niej pięć rzeczy. Dotknij kropek.This photograph was taken at Radzymin on the day the town returned to Polish hands. Before you scroll on — find five things in it. Tap the dots.
Wybierz kropkę, żeby zobaczyć, co tam jest.Choose a dot to see what is there.
Radzymin w ogniu
Grasz nagranie angielskie. Podświetlanie słów i klip idą za polskimi zgłoskami, więc przy tej wersji są wyłączone. You are playing the English recording. Word highlighting and the clip follow the Polish syllables, so they are off for this version.
Świat milczał obojętny — zamilkł i sam Bóg.
Tuchaczewski już liczył dni do polskich bram,
Lecz Warszawa nie chciała umierać tam!
Krew ochotnicza polską świętą ziemię farze!
Osiemnasta to bitwa, co świat ocaliła —
To nad Wisłą husarska, zwycięska wstała siła!
Padł na polu Ossowa, lecz z nim wstała młodzież.
Gimnazjalista, ułan, robotnik i kmieć
W jeden szereg się zwarli, by ojczyzny strzec!
Krew ochotnicza polską świętą ziemię farze!
Osiemnasta to bitwa, co świat ocaliła —
To nad Wisłą husarska, zwycięska wstała siła!
Kowalewski w eterze złamał szyfrowe nuty.
W Ciechanowie psalm w radiu zmylił rozkazy wschodu,
A Rozwadowski w sztabie kreślił plan ocalenia narodu.
Mozyrska Grupa pękła, padał czerwony mur.
Cud się stał nad Wisłą — wolna Polska wstała,
I Europę przed pożogą bolszewicką schowała!
Krew ochotnicza polską świętą ziemię farze!
Osiemnasta to bitwa, co świat ocaliła —
To nad Wisłą husarska, zwycięska wstała siła!
Co to właściwie znaczy?What does that actually mean?
farze — od dawnego słowa farbować, czyli barwić. Obrońcy Warszawy bili się tak, że ich krew wsiąkła w tę ziemię. Dlatego jest dla nas najcenniejsza na świecie.farze — from the old Polish farbować, to dye. Warsaw’s defenders fought so hard that their blood soaked into this soil. That is why it is the most precious ground we have.
Sto lat temu Anglik Edward Creasy wypisał piętnaście bitew, które zmieniły losy świata. Po 1920 roku brytyjski lord d’Abernon — ten sam, który przyjechał do Warszawy w lipcu — dopisał do tej listy Bitwę Warszawską i nazwał ją osiemnastą decydującą bitwą świata. Stąd to słowo w pieśni.A hundred years ago the Englishman Edward Creasy listed fifteen battles that changed the course of the world. After 1920 the British Lord d’Abernon — the same man who came to Warsaw that July — added the Battle of Warsaw to that list and called it the eighteenth decisive battle of the world. That is where the word in the song comes from.
Pod Radzyminem walczyli ułani, nie skrzydlaci husarze sprzed trzystu lat. To porównanie: bili się tak dzielnie, jak kiedyś husaria.At Radzymin it was uhlans who fought, not the winged hussars of three hundred years earlier. It is a comparison: they fought as bravely as the hussars once did.
Obrońca Wisły 1920Defender of the Vistula 1920
Michaił Tuchaczewski miał 27 lat i dowodził sowieckim Frontem Zachodnim. Lenin i Trocki rządzili w Moskwie, Stalin był przy innej armii, na południu.Mikhail Tukhachevsky was 27 and commanded the Soviet Western Front. Lenin and Trotsky ruled from Moscow; Stalin was with another army, in the south.
Ksiądz Skorupka był kapelanem, nie żołnierzem — szedł z krzyżem, żeby dodać odwagi chłopcom, którzy pierwszy raz byli pod ostrzałem.Father Skorupka was a chaplain, not a soldier — he carried the cross to give courage to boys who were under fire for the first time.
Generał Tadeusz Rozwadowski objął Sztab Generalny 22 lipca 1920 i to on rozpisał plan bitwy. Haller dowodził , Sikorski 5. Armią, Kowalewski łamał szyfry.General Tadeusz Rozwadowski took over the General Staff on 22 July 1920 and drew up the plan of the battle. Haller led , Sikorski the 5th Army, Kowalewski broke the ciphers.
Porucznik Jan Kowalewski we wrześniu 1919 rozszyfrował sowieckie depesze. Od tamtej pory polski sztab czytał rozkazy wroga, zanim ten zdążył je wykonać.In September 1919 Lieutenant Jan Kowalewski decrypted Soviet dispatches. From then on the Polish staff read the enemy’s orders before they could be carried out.
Nazwę wymyślił Stanisław Stroński — przeciwnik Piłsudskiego — żeby powiedzieć, że zwycięstwo przyszło mimo wodza, a nie dzięki niemu. Nazwa została, złośliwość wyparowała.The name was coined by Stanisław Stroński, an opponent of Piłsudski, to suggest the victory came in spite of the commander rather than thanks to him. The name stuck; the spite evaporated.
Cztery rzeczy, które możesz zrobićFour things you can do
- Naucz się refrenu.Learn the chorus. Cztery wersy. Zaśpiewaj je 15 sierpnia — komuś, kto ich nie zna. Four lines. Sing them on 15 August — to somebody who does not know them.
- Zapal znicz.Light a candle. W Radzyminie, w Ossowie albo na najbliższym cmentarzu. Wszędzie leżą żołnierze z 1920 roku. At Radzymin, at Ossów, or in the nearest cemetery. Soldiers from 1920 lie everywhere.
- Zapytaj w domu.Ask at home. Czy ktoś z Twojej rodziny walczył w 1920 roku? Babcia albo dziadek mogą wiedzieć więcej, niż myślisz. Did anyone in your family fight in 1920? Your grandparents may know more than you think.
- Opowiedz dalej.Pass it on. Jedna rzecz, której dziś się dowiedziałeś, powiedziana jednej osobie. Tak właśnie działa pamięć. One thing you learned today, told to one person. That is exactly how remembrance works.
Dokąd możesz pojechaćWhere you can go
Bitwa Warszawska to nie historia z książek. Możesz dotknąć kamieni, które pamiętają sierpień 1920.The Battle of Warsaw is not history out of a book. You can touch stones that remember August 1920.
Zapytaj rodziców — może pojedziecie tam razem?Ask your parents — perhaps you could go together?
Jak o tym rozmawiaćHow to talk about it
Cztery zasady rozmowy o wojnieFour rules for talking about war
- Zacznij od pytania, nie od wykładu. „Jak myślisz, co czuł ktoś w twoim wieku, gdy dostawał karabin?"Start with a question, not a lecture. “What do you think someone your age felt when they were handed a rifle?”
- Nie ukrywaj strachu bohaterów. Odwaga to nie brak lęku — to działanie mimo niego. Dziecko to rozumie lepiej niż heroiczne pomniki.Don’t hide the heroes’ fear. Courage is not the absence of fear — it is acting in spite of it. A child grasps that better than heroic monuments.
- Powiedz o cenie. Pod Radzyminem i Ossowem zginęli ludzie po obu stronach. Zwycięstwo nie było darmowe.Name the cost. People died on both sides at Radzymin and Ossów. The victory was not free.
- Zakończ czymś, co można zrobić. Wycieczka, zapalenie znicza, nauczenie się pieśni. Pamięć potrzebuje gestu.End with something you can do. A trip, a candle lit, a song learned. Memory needs a gesture.
Pięć pytań po lekturzeFive questions after reading
- Dlaczego młodzi ludzie sami zgłaszali się do wojska?Why did young people volunteer for the army?
- Co było ważniejsze pod Ossowem — broń czy odwaga? A może jedno i drugie?What mattered more at Ossów — weapons or courage? Or perhaps both?
- Jak to możliwe, że złamanie szyfru pomogło wygrać bitwę?How could breaking a cipher help win a battle?
- Dlaczego mówimy „cud", skoro był plan i fortel?Why do we say “miracle” when there was a plan and a ruse?
- Co dziś możemy zrobić dla ludzi, którzy wtedy walczyli?What can we do today for the people who fought then?
Do wykorzystania na lekcjiFor use in class
- Klasy I–III: pieśń + quiz + mapa. Około 20 minut.Years 1–3: song + quiz + map. About 20 minutes.
- Klasy IV–VI: całość plus oś czasu jako ćwiczenie chronologiczne. 45 minut.Years 4–6: the whole booklet plus the timeline as a chronology exercise. 45 minutes.
- Do druku: naciśnij Ctrl+P — booklet drukuje się jako czytelny materiał A4.To print: press Ctrl+P — the booklet prints as legible A4 material.
- Wersja offline: na telefonie „Dodaj do ekranu głównego" — działa bez internetu.Offline version: on a phone choose “Add to Home Screen” — it works without a connection.
Skąd to wiemyHow we know this
- Instytut Pamięci Narodowej — materiały o ks. Ignacym Skorupce i Armii Ochotniczej (przystanekhistoria.pl)Institute of National Remembrance — material on Fr Ignacy Skorupka and the Volunteer Army (przystanekhistoria.pl)
- Portal 1920.gov.pl — biogramy dowódców i kalendarium bitwy — commanders’ biographies and a timeline of the battle
- Niepodległa.gov.pl — Jan Kowalewski i polska kryptologia 1919–1920 — Jan Kowalewski and Polish cryptology, 1919–1920
- Prof. Mariusz Wołos — „Skąd się wziął zwrot Cud nad Wisłą?" — o genezie wyrażenia i roli Stanisława StrońskiegoProf. Mariusz Wołos — “Where did the phrase Miracle on the Vistula come from?” — on the origin of the expression and the role of Stanisław Stroński
- Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 w OssowieThe Museum of the Battle of Warsaw 1920 at Ossów
- Zbiory Fundacji Wirtualizacji Narodowego Dziedzictwa KulturowegoThe collections of the Foundation for the Virtualisation of National Cultural Heritage
Mapa: jak wracały granice Polski 1918–1922 →Map: how Poland’s borders came back, 1918–1922 →
Autorstwo planu kontruderzenia znad Wieprza pozostaje przedmiotem sporu historyków. W tym rozdziale przedstawiamy je jako pracę zespołową, bez rozstrzygania sporu.The authorship of the counter-attack plan from the Wieprz remains disputed among historians. This chapter presents it as teamwork, without settling the dispute.
Cześć ich pamięciHonour to their memory
Ochotnicy spod Ossowa mieli tyle lat, ile ma dziś niejeden starszy brat albo siostra. Poszli, bo nikt inny nie mógł pójść za nich.The volunteers at Ossów were the age many an older brother or sister is today. They went because nobody else could go in their place.