Bitwa
pod Grunwaldem
1410The Battle
of Grunwald
1410

Zaproszenie, którego nie dało się cofnąćAn invitation that could not be taken back

Rozkaz, który mało kto pamiętaThe order almost nobody remembers

Nazajutrz po Dąbrównie w obozie królewskim stało kilka tysięcy jeńców. Jagiełło kazał zatrzymać braci zakonnych i szlachtę — za nich spodziewano się okupu. Całą resztę kazał wypuścić.The day after Dąbrówno several thousand prisoners stood in the royal camp. Jagiełło ordered the brother knights and the nobles held — a ransom was expected for them. All the rest he ordered set free.

„Wszystek gmin mieszczan i ludu wiejskiego, wszystkie niewiasty i dziewice, wszelakiego stanu i wieku, z więzów uwolnił. Zalecił nad to straż jak najpilniejszą, aby żaden z rycerstwa jeńcom i brankom wypuszczonym z niewoli nie wyrządził jakiej krzywdy, napaści lub zelżywości.”“All the commons of the townsfolk and the country people, all the women and maidens, of every station and age, he loosed from their bonds. He ordered besides the most diligent watch, that none of the knights should do any harm, assault or insult to the prisoners and captive women released from captivity.”

Jan Długosz, Roczniki, księga XI — rozdział zatytułowany „Król Władysław puszcza na wolność jeńców zabranych w Dąbrownie”Jan Długosz, Annals, book XI — the chapter headed “King Władysław sets free the prisoners taken at Dąbrówno”

Zwróć uwagę na drugie zdanie. Król nie tylko wypuścił kobiety i dzieci — postawił przy nich straż przeciwko własnemu wojsku. Wiedział, czego jego ludzie są zdolni, bo dzień wcześniej sam to widział.Look at the second sentence. The king did not merely release the women and children — he set a guard over them against his own army. He knew what his men were capable of, because he had seen it the day before.

Skąd to wiemy i na ile możemy wierzyć. Zapisał to Długosz, pięćdziesiąt lat po zdarzeniu i po polskiej stronie — a Jagielle był przychylny. Nie mamy drugiego źródła. Więc mówimy tak: tak zapisał kronikarz — nie: tak na pewno było.How we know, and how far we can trust it. Długosz wrote it down fifty years after the event, on the Polish side, and he was favourable to Jagiełło. We have no second source. So we say: this is what the chronicler wrote — not: this is certainly what happened.

×

Władysław JagiełłoWładysław Jagiełło

Jan Matejko, Poczet królów i książąt polskich, 1890–1892Jan Matejko, Portraits of Polish Kings and Princes, 1890–1892

Ten wizerunek zna prawie każdy w Polsce — wisiał w szkołach przez sto lat. Matejko nigdy nie widział Jagiełły. Malował go 456 lat po jego śmierci, a twarz złożył z tego, co znalazł: z płyty nagrobnej na Wawelu i z opisów kronikarzy. To nie jest fotografia króla, tylko czyjeś wyobrażenie — bardzo dobre, ale wyobrażenie.Almost everyone in Poland knows this image — it hung in schools for a hundred years. Matejko never saw Jagiełło. He painted him 456 years after the king’s death, assembling the face from what he could find: the tomb effigy at Wawel and the chroniclers’ descriptions. This is not a photograph of the king but somebody’s idea of him — a very good idea, but an idea.

Cykl czterdziestu czterech rysunków, wydany albumem w 1893 roku. Kontur, którym Jagiełło pojawia się w tym booklecie, powstał właśnie z tego portretu. · Władysław II Jagiełło w Wikipedii →A series of forty-four drawings, published as an album in 1893. The outline of Jagiełło used in this booklet was made from this very portrait. · Władysław II Jagiełło on Wikipedia →

Kto stał przed Wielką ChorągwiąWho stood before the Great Banner

Przed każdą chorągwią szedł pierwszy szereg — rycerze przedchorągiewni. Wybierano tam najlepszych, bo tam wróg uderzał najpierw. Oto ośmioro ludzi spod Wielkiej Chorągwi Ziemi Krakowskiej i z chorągwi przybocznej króla. Nazwisko otwiera hasło w Wikipedii — w nowej karcie.Before each banner rode the front rank — the fore-banner knights. The best were chosen, because that is where the enemy struck first. Here are eight people from the Great Banner of the Kraków Land and from the king’s household banner. Each name opens its Wikipedia entry — in Polish — in a new tab.

• Marcin z WrocimowicChorąży ziemi krakowskiej — to on niósł Chorągiew Wielką z białym orłem. Był przy niej, gdy upadła, i przy niej, gdy wstała. Rok później wyróżnił się jeszcze pod Koronowem.Banner-bearer of the Kraków Land — he carried the Great Banner with the white eagle. He was with it when it fell and when it rose. A year later he distinguished himself again at Koronowo.
• Zyndram z Maszkowic[Sporne] Na sześć dni przed bitwą król powierzył mu ustawienie całego wojska w szyku. Długosz nazwał go dowódcą sił polskich — ale już w 1910 roku Władysław Semkowicz wykazał, że była to funkcja porządkowa, a nie naczelne dowództwo. Nie był wodzem, choć długo tak sądzono.[Disputed] Six days before the battle the king charged him with drawing up the whole army. Długosz called him commander of the Polish forces — but as early as 1910 Władysław Semkowicz showed this was an organisational office, not supreme command. He was not the commander, though it was long believed so.
• Zawisza Czarny z GarbowaRycerz przedchorągiewny — stał w pierwszym szeregu, i to jest odnotowane. Że uratował chorągiew — [Sporne], źródła milczą. Zginął osiemnaście lat później nad Dunajem, w wyprawie przeciw Turkom, a nie pod Grunwaldem.A fore-banner knight — he stood in the front rank, and that is recorded. [Disputed] That he saved the banner — the sources are silent. He died eighteen years later on the Danube, fighting the Turks, not at Grunwald.
• Jan Farurej z GarbowaRodzony brat Zawiszy. Stali pod Grunwaldem obok siebie, w tym samym pierwszym szeregu. Po śmierci brata Jan przejął po nim starostwo spiskie.Zawisza’s own brother. They stood side by side at Grunwald, in the same front rank. After his brother’s death Jan took over his Spiš starosty.
• Jakub Skarbek z GóryDowodził własną chorągwią. Pod Grunwaldem uderzył na sojusznika zakonu, księcia szczecińskiego Kazimierza V — i wziął go żywcem do niewoli. Konia księcia chwycił za cugle giermek Skarbka — chłopiec, bo giermkami bywali czternastolatkowie.He commanded his own banner. At Grunwald he charged an ally of the Order, Duke Kazimierz V of Szczecin — and took him alive. Skarbek’s squire — a boy, for squires could be fourteen — seized the duke’s horse by the reins.
• Paweł Złodziej z BiskupicNazywano go „Złodziej”, choć nic nie ukradł — to przezwisko odziedziczył po ojcu, tak jak dziś dziedziczy się nazwisko. Długosz mówił o nim „rycerz hiszpański”, bo odbył pielgrzymkę aż do Santiago de Compostela.He was called “the Thief” though he stole nothing — the nickname was inherited from his father, as a surname is today. Długosz called him “the Spanish knight” because he had made the pilgrimage to Santiago de Compostela.
• Mszczuj ze Skrzynna[Sporne] Po bitwie przyniósł królowi złoty relikwiarz wielkiego mistrza jako dowód jego śmierci. Ale Długosz nie pisze, że Mszczuj go zabił — a nazajutrz król i tak wysłał człowieka na poszukiwanie ciała. Kto zadał śmiertelny cios, nie wie nikt.[Disputed] After the battle he brought the king the Grand Master’s golden reliquary as proof of his death. But Długosz does not say Mszczuj killed him — and the next day the king still sent a man to search for the body. Nobody knows who struck the fatal blow.
• Zbigniew z OleśnicyDwadzieścia jeden lat, jeszcze nie pasowany na rycerza, w chorągwi przybocznej króla. Zostanie biskupem krakowskim i kardynałem — a także głównym informatorem Długosza. Warto o tym pamiętać, czytając, co Długosz o nim napisał.Twenty-one years old, not yet knighted, in the king’s household banner. He would become bishop of Kraków and a cardinal — and Długosz’s chief informant. Worth remembering when reading what Długosz wrote about him.

Wilcze doły, których nie byłoThe wolf pits that were not there

Legenda mówi, że Krzyżacy wykopali przed swoim szykiem wilcze doły — ukryte jamy z zaostrzonymi palami, w które miała wpaść polska jazda. Widziałeś to pewnie w filmie. Sprawdźmy to tak, jak sprawdza historyk — w czterech krokach.The legend says the Teutonic knights dug wolf pits before their line — hidden holes with sharpened stakes, meant to swallow the Polish cavalry. You have probably seen it in a film. Let us check it the way a historian would — in four steps.

1. Kto to napisał?Who wrote it?Jedynym źródłem jest Kronika Bychowca — a ta powstała ponad sto lat po bitwie. Ani Cronica conflictus, spisana zaraz po wydarzeniach, ani Długosz, ani kronikarze krzyżaccy nie wspominają o dołach ani słowem.The only source is the Bychowiec Chronicle — written more than a century after the battle. Neither the Cronica conflictus, set down straight after the events, nor Długosz, nor the Teutonic chroniclers mention the pits at all.
2. Czy było na to kiedy?Was there time?Teren był pofałdowany i zalesiony — armie zobaczyły się dopiero rano, w dniu bitwy. Wykopanie setek dołów to praca na wiele dni dla wielu ludzi. Nie było kiedy.The ground was rolling and wooded — the armies did not see each other until the morning of the battle. Digging hundreds of pits is many days’ work for many men. There was no time.
3. Czy ktoś kopał?Has anyone dug?Badania archeologiczne na polu bitwy trwają od lat i dały mnóstwo znalezisk — groty strzał, bełty kusz, fragmenty zbroi. Dołów nie znaleziono.Archaeological work on the field has gone on for years and produced plenty — arrowheads, crossbow bolts, fragments of armour. No pits have been found.
4. Skąd więc ta opowieść?So where does the story come from?Prof. Jerzy Rajman: wspomnienie zniekształciło to, co na polu naprawdę było — naturalne oczka polodowcowe i bagna rozmiękłe po porannym deszczu. Konie w nich grzęzły. Po latach z błota zrobiły się pułapki, a z przypadku — podstęp.Professor Jerzy Rajman: memory distorted what was really there — natural glacial hollows and marshes softened by the morning rain. Horses got stuck in them. Over the years mud became traps, and accident became a stratagem.

Tak właśnie pracuje historyk: nie pyta „czy to ładna historia”, tylko „kto to zapisał, kiedy i skąd mógł wiedzieć”. Tego samego pytania możesz użyć do wszystkiego, co usłyszysz — także do tego bookletu.This is how a historian works: not asking “is it a good story” but “who wrote it down, when, and how could they have known”. You can use the same question on anything you hear — including this booklet.

Dwa nagie mieczeTwo Bare Swords

Grasz nagranie angielskie. Podświetlanie słów idzie za polskimi zgłoskami, więc przy tej wersji jest wyłączone. Nagranie jest też krótsze — puenty po angielsku nie zaśpiewano. You are playing the English recording. Word highlighting follows the Polish syllables, so it is off for this version. The recording is also shorter — the closing couplet was never sung in English, so it is given below as a literal translation.

Rycerz spod GrunwalduKnight of Grunwald

Dla rodzica i nauczycielaFor parents and teachers

Ten booklet jest darmowy, nie wymaga logowania i nie zbiera żadnych danych dziecka. Wynik quizu zostaje w przeglądarce. Całość działa bez internetu po pierwszym otwarciu i nadaje się do wydruku.This booklet is free, requires no login and collects no data about the child. The quiz result stays in the browser. Everything works offline after the first visit and is fit for printing.

Read this booklet in English →